بشارت به ربیع در هاله ­ای از تردید
508 بازدید
تاریخ ارائه : 1/4/2014 1:40:00 PM
موضوع: تاریخ و سیره

بسمه تعالی

بشارت به ربیع در هاله ­ای از تردید

مدتی است خبر بشارت به آمدن ماه ربیع الاول از غروب آخرین روز صفر به استناد حدیثی از رسول خدا(ص) پیامک شده، رسانه ­ها از آن یاد کرده و مردم با بشارت به آمدن آن برای خود بهشت را آرزو می­ کنند. اما این روایت چیست، چه معنا و مفهومی دارد و چه ارتباطی با آمدن ماه ربیع دارد، نیاز به مطالعه بیشتری دارد. اصلی­ ترین منبع این سخن در منابع شیعی کتاب­ های علل الشرایع 1/175 و معانی الاخبار ص 204 اثر شیخ صدوق(م381) است. او این روایت را از پنج شیخ خود با هفت واسطه از ابن عباس چنین نقل کرده است:

«کَانَ النَّبِیُّ(ص) ذَاتَ یَوْمٍ فِی مَسْجِدِ قُبَا وَ عِنْدَهُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ عَلَیْکُمُ السَّاعَةَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ قَامَ نَفَرٌ مِنْهُمْ فَخَرَجُوا وَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ یُحِبُّ أَنْ یَعُودَ لِیَکُونَ أَوَّلَ دَاخِلٍ فَیَسْتَوْجِبَ الْجَنَّةَ فَعَلِمَ النَّبِیُّ ص ذَلِکَ مِنْهُمْ فَقَالَ لِمَنْ بَقِیَ عِنْدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ إِنَّهُ سَیَدْخُلُ عَلَیْکُمْ جَمَاعَةٌ یَسْتَبِقُونَ فَمَنْ بَشَّرَنِی بِخُرُوجِ آذَارَ فَلَهُ الْجَنَّةُ فَعَادَ الْقَوْمُ وَ دَخَلُوا وَ مَعَهُمْ أَبُو ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ لَهُمْ فِی أَیِّ شَهْرٍ نَحْنُ مِنَ الشُّهُورِ الرُّومِیَّةِ فَقَالَ أَبُوذَرٍّ قَدْ خَرَجَ آذَارُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ(ص) قَدْ عَلِمْتُ ذَلِکَ یَا أَبَا ذَرٍّ وَ لَکِنِّی أَحْبَبْتُ أَنْ یَعْلَمَ قُومِی أَنَّکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ کَیْفَ لَا یَکُونُ ذَلِکَ وَ أَنْتَ الْمَطْرُودُ عَنْ حَرَمِی بَعْدِی لِمَحَبَّتِکَ لِأَهْلِ بَیْتِی فَتَعِیشُ وَحْدَکَ وَ تَمُوتُ وَحْدَکَ وَ یَسْعَدُ بِکَ قَوْمٌ یَتَوَلَّوْنَ تَجْهِیزَکَ وَ دَفْنَکَ أُولَئِکَ رُفَقَائِی فِی الْجَنَّةِ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُون‏.»

این روایت، در منابع پیش از صدوق یافت نشد و در منابع بعدی شیعه نیز انعکاس وسیعی ندارد، جز آنکه شهید ثانی(م966) به پیروی از احمدبن حنبل(م241) و صغانی(م650) آن را جعلی خوانده است(الرعایة فی علم الدرایة، ص 105). گرچه نگارنده آن را در آثار ابن حنبل نیافت، اما صغانی کتابی به نام «الدر الملتقط فی تبیین الغلط» در خصوص شناسایی روایت جعلی داشته که شهید آن را ستوده و کتابی خوب، تمام و منصفانه وصف کرده است (همو، ص 164). خواجویی(م 1173) شاگرد شهید با نقد سخن استادش و ابراز تعجب از چنین عالم متتبعی با استناد به روایات صدوق آن را پذیرفته، روایت را معنا کرده و آن را آینده­ گویی رسول خدا (ص) از عملکرد ابوذر و دشمنی­ های عثمان شمرده است (خواجویی، جامع الشتات، ص 223). بعید می­ نماید که شهید فقط روایت را از طریق منابع اهل سنت دیده و به روایت صدوق دسترسی نداشته، بلکه بدلیل تجلیل از کتاب صغانی می­ توان گفت آن را از اساس قبول نداشته است.

اما در میان اهل سنت، ابن حنبل قدیمی­ ترین شخصی است که روایت «من بشرنی بخروج آذار بشرته بالجنة» را بدون هرگونه حاشیه­ ای در شمار روایات جعلی آورده و گوید: «تدور عن رسول الله(ص) فی الأسواق» (عثمان­بن عبدالرحمن، مقدمة ابن الصلاح، ص 161). بنابر گفته ابن حنبل، خبر بشارت در اواخر قرن دوم چنان در کوچه و بازار رواج داشته که وی مجبور به موضع­گیری شده است.

مشکل دیگری که در مطالعه این روایت وجود دارد آن است که برخی منابع شیعی و سنی ماه آذارِ رومی را برابر با ماه صَفَرِ عربی گرفته­ اند. اینان دو دسته هستند: برخی روایت را جعلی شمرده و برخی نیز از اظهار نظر صریح پرهیز کرده گویی که پذیرفته­­ اند. به عنوان مثال:

صغانی(م 650) روایت «من بشرنی بخروج صفر بشرته بدخول الجنة» را روایتی ساختگی در کتاب «شهاب الاخبار فی الحکم و الامثال و الآداب من الاحادیث النبوه» اثر محمدبن سلامه قضاعی شافعی(م454) شمرده و کسانی مانند طیبی(م743) و ملاعلی قاری هروی(م1000) مؤلف کتاب «الموضوعات» به پیروی از صغانی، ساختگی بودن خبر را پذیرفته­ اند(نک: فتنی، تذکرة الموضوعات، ص 116؛ میرداماد، الرواشح السماویه، ص 285؛ عجلونی، کشف الخفاء، ج 2، ص 236). از سنیان ابن خطیب(م 940) این روایت را آورده (روض الاخیار المنتخب من ربیع الابرار، ص 146)، ولی در کتاب ربیع الابرار با تحقیق عبدالامیرمهنا یافت نشد. نمازی(مستدرک سفینة البحار، ج 6، ص 293) نیز آن را از کتاب «عجائب المخلوقات» نگاشته زکریای قزوینی (م 682) با تعبیر «من بشرنی بخروج صفر أبشره بالجنة» و بدون اظهار نظر آورده است.

بنابر این در برخورد با این خبر با سه مشکل جدی روبرو هستیم: یکی پذیرش اصل خبر، دیگری رمزگشایی خبر و سومی هم­ معنا بودن اذار با صفر. اگر تردید در ساختگی بودن خبر در اثر گرایش­ های سیاسی عصر خلافت رد شود و صحت سند پذیرفته گردد، مفهوم خبر درخور تأمل است. گویی رسول خدا(ص) نه در صدد بیان نحس بودن ماه اذار (برابر شده با صفر) بوده که قصد داشته با استفاده از فرصت پیشامده، یعنی پایان یافتن ماهی که اصحاب با نام آن ماه آشنایی ندارند) آنان را به ظلمی که آیندگان بر به خاندانش روا خواهند داشت و نقش ابوذر را در آن دوران، آگاه کند. با این حال، این پرسش کندوکاو دیگری می ­طلبد، که ابوذر برخوردار از چه دانش­ ها و آشنا به چه زبان­ هایی بوده است؟ آیا وی بیش از مکیان با رومیان رفت و آمد داشته که سبب آشنایی بیشتر وی با نام ماه­ های رومی شده؟ یا او نیز در شمار کسانی یاد می­ شود که بهره­ مند از علم غیب بوده است؟

از سویی دلیل قاطعی تطابق همیشگی ماه اذار با ماه صفر را تأیید نمی­ کند، به ویژه که ماه­ های عربی متغیر و ماه­های رومی ثابت هستند و اگر این دو ماه در زمان صدور خبر هم­ زمان پایان یافته باشند، تصریح رسول خدا(ص) به ماه اذار از ماه های رومیان است نه ماه صَفَر از ماه­ های عرب، که در این صورت گویا ماه صَفَر به طور کلی مورد نظر حضرت نبوده است.

هم­چنین به خوبی دانسته نیست برابر شمردن این دو ماه از چه زمانی رخ داده است. اما نگارنده به دلیل فقدان خبر بالا در کتاب «ربیع الابرار» و تردید در این که ابن سلامه این تغییر را ایجاد کرده باشد، هم­چنان قرن هفتم را برای این تغییر ترجیح می­دهد.

اقوال مختلف در بیان معنای آذار این برابری را با تردید بیشتری روبرو می­کند:

1)اذار به معنای ماه صفر؛

2)اذار به معنای نام یکی از ما­ه­های بهار؛

3)اذار ماهی بعد از شباط و قبل نیسان برابر با سومین ماه از سال خورشیدی و دارای 31 روز؛ قابل توجه این که اخیرا برخی رحلت رسول خدا(ص) را در ماه خرداد می دانند. که به قول سوم نزدیکتر است.

4)اذار برابر با ماه مارس میلادی؛

5)اذار ششمین ماه از ماه­های سریانی و برابر با ماه مارس میلادی.