نام گذاری نسایی
106 بازدید
موضوع: تاریخ و سیره

بسمه تعالی

«نسا» زادگاه نسائی از محدثان اهلسنت، واقع در ترکمنستان و هجده کیلومتری شمال عشق‌آباد است. منسوب به آن را «نَسائي» و به نقلی «نَسوی» به فتح نون (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج5، ص281) گويند. سمعانی (الانساب، ج13، ص84) نیز تصریح کرده که نسایی به فتح نون است، اما در وجه نامگذاری این شهر خبری آورده که مطابق آن، عرب­ها به هنگام تصرف شهر آن را نسا نامیدند؛ زيرا مردان آن گريختند و زنان در برابر مسلمانان قرار گرفتند: «سميت بهذا الاسم في ابتداء الاسلام لان المسلمين لما أرادوا فتحها كان رجالها غيبا عنها، فحاربت النساء الغزاة، فلما عرفت العرب ذلك كفوا عن الحرب، لان النساء لا يحاربن، وقالوا: وضعنا هذه القرية في النساء، يعني التأخير، حتى يعود وقت عود رجالهن. إنما سميت نسا لان النساء كانت تحارب دون الرجال».

بر اساس این خبر، «نسا» برگرفته از نِساء به معنای زنان است و بایستی به کسر نون خوانده شود نه فتح آن. اما خبر سمعانی افسانه ‎‎ای بیش نيست و  خود سمعانی نیز به آن اعتنا نکرده است، زیرا او هم به فتح نون نسایی تصریح کرده و هم خبر پیش‎گفته را با تعبیر «سمعتُ» آورده است.

«نسا» به فتح و کسر نون از واژه‎ های پارسی باستان به معنی آباد و آبادی و در پارسی میانه به معنای «روشن، درخشان و سپید» است و بدون همزه(ء) نوشته می‎شود. در اوستا و پارسی باستان: «نی سایه»، در یونانی و رومی: «نی سه ئیه»، آمده و آن در اصل به معنای آباد و آباده بوده است. همان‎گونه که امروزه نام بسیاری از دیه‎ ها مانند جعفرآباد، حسن آباد، علی آباد و امثال اینهابه پسوند آباد ختم می‎شود، درگذشته نسا بجای پسوند آباد از پسوند نسا استفاده می‎­شد. این کلمه از دو جزء مشتق است: نی (پیشوند به معنی: فرو، پائین) + سی (در نهادن، نشستن، آسودن) پس نسا به معنی نشستگاه، فرودگاه، زیستگاه و آبادی است.

نسا پارسی دست­کم در قرن سوم پیش از ميلاد کاربرد داشته و يونانيان آن را نیسا (Nisa) می‎نامیدند و چون اولین مقرّ سلسله پارت‎ها بود،آن را پارتونیسا (Parthaunisa) مرکز پارت نامیدند. افزون بر آن، بسیاری از شهرهای ایران نسا نام داشته است مانند

-نسا واقع در ماد، که داریوش در کتیبه بهستان از آن نام برده است.

-نسا در فارس (بیضای عهد اسلامی)،

-نسا در بم و کرمان،

- نسا در همدان، (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج3، ص273)

-نسا در میانه (میانک)، از شهرهای خراسان، در حوالی سرحد ترکستان و افغانستان، که امروز آن را میمند گویند.

با توجه به «نی سایه» و «نی سه ئیه» و بازگردان انگلیسی آن به  (Nisa)به نظر می‎رسد، نسا به کسر نون صحیحتر از نسا به فتح نون (nesā) باشد و این ارتباطی به «نِساء» در ادبیات عرب به معنای زنان ندارد و یاقوت حموی(معجم البلدان، ج5، ص281) نیز نسا را واژه‎ ای غیر عربی دانسته است: «اسم هذا البلد فهو أعجمي فيما أحسب».

برای اطلاع بیشتر بنگرید: لغتنامه دهخدا؛ مقاله «اولین تختگاه پارت» از ملکزاده بیانی در مجله بررسی­های تاریخی، 1356، ش70، ص78110 و نيز کتاب خراسان بزرگ، تألیف احمد رنجبر، ص252-253.